بوگن دن گون بولمايا = از اين آفتاب .آفتاب نمي شه (به قول سوليمان و جبار دده و جاجان)

آي تازه دوغدي = ماه تازه زاييد (ماه تازه به دنيا آمد)

آي دوغدي طعنه  = ماه درآمد گوساله

شي اي دوغوندان باري ياعينينگ قاراسيني گوردين مي =ماه جديد که زاييد رنگ باران را ديدي

اوقلون قوشوقلا = بچه هاي کمربندي

سن بيلن ارام يوق = با تو وسط ندارم

ايچنگ بيليا= شکمت ميدونه

ايچيمدن گِشدي=از شکمم رد شد

گفتاري در باب تاريخ معاصر ترکمن

در باب چگونگي ورود ترکمنها به منطقه گرگان بايد گفت که در سال 1134 قمري به دنبال انقراض صفويان و به قدرت رسيدن محمود افغان در ايران ، ترکمنها از ضعف دولت استفاده کرده و در مناطق سرسبز گرگان پيشرويي کردند و به دنبال درگيري هايي که در سال 1274قمري بين حاکم استرآباد ( گرگان فعلي) و ترکمنهاي يموت ها در گرفت ، بالاخره يموت ها در آق قلعه سکونت اختيار کردند.
رو حيه صحرا نشيني ترکمنها از يک سو وسيلست هاي نابخردانه حکومت مرکزي از سوي ديگر باعث شد که بين ترکمنها و حکومت مرکزي هميشه جنگ و درگيري وجود داشته باشد .از سويي ديگر استعمار گران روس و انگليس نيز بر داغ مساله مي افزودند .و زمينه را براي جدايي ترکستان از ايران مهيا مي کردند .
اولين قدم براي جدايي ترکستان توسط پادشاهان صفوي با دامن زدن به اختلافات مذهبي برداشته شد ، در اين زمان در خيوه ، خقند و بخارا حکومتها محلي ايجاد شدند که خانات آسياي ميانه معروف شدند . و ترکمنها نيز مايل به وحدت با اين خانات بودند . از طرفي دولت ايران نيز مي خواست آنها را به خود منضم کند و تنها راه رسيدن به هدف خويش را توسل به راههاي نظامي ميدانست .
اين نحوه برخورد روابط ميان ترکمنها و حکومت مرکزي را تيره تر کرد در اين ميان روسها که خود بر آتش اين اختلاف دامن مي زدندبراي ماهي گرفتن از آب گل آلود وارد معرکه شدند و شروع به تصرف ترکستان کردند . پايگاههاي ترکمنها يک بعد از ديگري سقوط نمود و آخرين پايگاه آنان يعني گوگ تپه پس از مدتها مقاومت در سال 1880 ميلادي سقوط کرد . بدين ترتيب ترکمنستان بطور کلي به تسخير روس ها در آمد .
به دنبال ادعاي مالکيت ايران بر سرزمين ترکمنهايي که تا نزديکي گرگان ساکن بودند قرار شد تعيين مرز با مذاکرات مستقيم دو کشور انجام گيرداين مذاکرات منجر به انعقاد قرارداد آخال در سال 1881 ميلادي برابر با 1299 قمري گرديد .
تعيين مرز بدون در نظر گرفتن تقسيم بندي هاي ناحيه ايي انجام گرفت و لذا ييلاق عشاير ترکمن در روسيه و قشلاق آنها در ايران ماند و به همين جهت آنها هر ساله به حدود خاکها هر دو کشور کوچ مي کردند که اين مسئله مشکلات عديده ايي براي دو دولت به وجود آورد
اما به دنبال روي کار آمدن دولت بلشويکي در روسيه تلاش براي بستن مرزها شروع شد و در حدود سالهاي 1922 تا 1924 اين امرکاملا عملي شد . بسته شدن مرزها علاوه بر تاثير اقتصادي بر کوچ نشينان ، بر آنها اثرات منفي عاطفي شديدي گذاشت چه بعضي از فاميلهاي دور و نزديک در دو طرف مرز قرار گرفته و براي هميشه از ديدار هم محروم شدند .
بعد از انعقاد قراردا آخال در سال 1881 ميلادي اگرچه ترکمن صحرا از نظر قوانين بين المللي تابع ايران بود ولي ترکمنها به علت اقدامات نسنجيده حکومتي و همچنين روحيه صحرا نشيني شان که همانا سرباز زدن از از هرگونه انقياد مي باشد ، عملاً هيچگونه رابطه حسنه ايي با دولت مرکزي نداشتند و با آنان به صورت ياغي برخورد ميشد . حکام قاجار نيز نه آن توان نظامي را داشتند که آرامش را به منطقه باز گردانند ونه از آن زيرکي برخوردار بودند که با اعمال سياست هاي بخردانه آنان را رام کنند بلکه گاه به گاه با سرکوب قسمتي ار ترکمنها بر بحران موجود مي افزودند .
در سال 1342 قمري / 1924 ميلادي اقدامات حکومت در به اطاعت در آوردن ترکمنها شدت يافت . اين امر باعث اتحاد قبايل مختلف ترکمن در مقابل حکومت مرکزي گرديد . در نشستي که نمايندگان گوگلانها ، آتاباي ها و جعفرباي ها در روستاي امچلي ( سيمين شهر )انجام دادند قرار شد هرگونه نفاق و دو دستگي بين طوايف مختلف کنار گذاشته شود و شورايي از طوايف مختلف ترکمن تشکيل شود .
دو سال بعد از اين جريانات يعني در سال 1344 قمري نيروهاي رضاخاني براي سرکوب ترکمنها در چهار ستون به طرف ترکمن صحرا گسيل شدند . ستون اول به فرماندهي سرتيپ زاهدي ، ستون دوم به فرماندهي سرهنگ کريمي ، ستون سوم به فرماندهي علي اصغر جهان بيني و ستون چهارم به فرماندهي سرهنگ جان محمدخان بود . قشون سرتيپ زاهدي ابتدا در بندر گز اطراق کرده و شماري از سران ترکمن نزد خود فرا خواند ولي از مذاکرات نتيجه ايي حاصل نشد و حمله آغاز گرديد . اولين جايي که در خط مقدم قشون قرار گرفت روستاي خواجه نفس بود که به آساني تصرف شد . سپس نيروهاي زاهدي به طرف سلاخ پيشرويي کردند .
سلاخ محل استقرار نيروهاي سردار ترکمن به نام آناگلدي عاج بود . نيروهاي آناگلدي در طرفين جاده خواجه نفس - سلاخ کمين کرده و بسيار از نيروهاي زاهدي را از پاي در آوردند . ولي اين مقاومت زياد دوام نياورد و بالاخره سلاخ نيز سقوط کرد و نيروهاي زاهدي بعد از به توپ بستن سلاخ آنجا را به آتش کشيدند .
نيروهاي آنا گلدي به طرف آلتين تخماق عقب نشستند و کارايي خود را از دست دادند بعدها شورش هايي توسط پسرش انجام گرفت که به شدت سرکوب گرديدند .
بعد از فتح صحرا توسط نيروهاي رضا خاني ، حکيمي به فرماندار نظامي گرگان و دشت منصوب شد و سپس سرتيپ عبدالله توماج که بعدها وکيل منطقه در مجلس شوراي ملي نيز شد فرماندار نظامي دشت شد و مرکز خود را در گوميشان قرار داد . و سرگردمنوچهر پاشايي که در جريان فتح صحرا فرماندهي اکتشافي را به عهده داشت حکومت امچلي را به عهده گرفت .
عمده ترين مسئله ايي که بعد از استقرار نيروهاي رضاخاني در ترکمن صحرا پديدار شد مشکلات ناشي از طرح اسکان اجباري مي باشد که به دنبال آن در ترکمن صحرا نيز همانند ساير مناطق کشور از گروههاي کوچنده ممانعت به عمل آمد و آنها را به سکونت در مساکن ثابت و به اصطلاح محلي ( تام ) کردند که تا امروز نيز همان رويه باقي است .

نقل از کتاب شناخت ايلات و عشاير ترکمن نوشته : ابراهيم کلته

فرستنده آقاي احد نظرخاني